ยาสวนอุจจาระ (Enema) เป็นของเหลวที่ใช้สวนเข้าทางรูทวารเพื่อช่วยในการขับถ่าย โดยยาสวนอุจจาระมักนำมาใช้ในการรักษาอาการท้องผูกที่ไม่ดีขึ้นหลังจากใช้วิธีรักษาอื่น ทำความสะอาดลำไส้ใหญ่ก่อนการส่องกล้องตรวจลำไส้ใหญ่หรือเข้ารับการผ่าตัดลำไส้ใหญ่ อีกทั้งยังอาจนำมาใช้เพื่อให้ยาที่ลำไส้ใหญ่โดยตรงผ่านทางรูทวาร
ยาสวนอุจจาระอาจแบ่งได้เป็น 2 ประเภทหลัก คือ ยาสวนอุจจาระแบบคลีนซิ่ง (Cleansing enemas) ซึ่งเป็นยาสวนทวารที่ออกฤทธิ์ทำให้ขับถ่ายทันทีหลังจากที่ใช้ และยาสวนทวารแบบรีเทนชัน (Retention enemas) ซึ่งเป็นยาสวนอุจจาระที่ต้องกลั้นไว้สักพักหลังจากฉีดยาเข้ารูทวารเพื่อให้ยาออกฤทธิ์ภายในลำไส้ใหญ่ และช่วยให้ขับถ่ายอุจจาระออกมา
ปริมาณการใช้ยาสวนอุจจาระ
ยาสวนอุจจาระแต่ละชนิดอาจมีตัวยาที่แตกต่างกัน โดยภายในยาสวนทวาร 1 หลอด มักมีปริมาณที่แตกต่างกันและสามารถใช้ได้เพียง 1 ครั้ง ดังนั้น ก่อนการใช้ยาควรศึกษาฉลากบนบรรจุภัณฑ์ทุกครั้ง
ตัวอย่างปริมาณการใช้ยาสวนอุจจาระ เช่น
1. ยาโซเดียมฟอสเฟต (Sodium phosphate)
รูปแบบยา : ยาน้ำสำหรับสวนทวาร
โซเดียมฟอสเฟตเป็นยาสวนอุจจาระที่ออกฤทธิ์โดยการดูดซึมน้ำเข้าไปในลำไส้ใหญ่เพื่อให้อุจจาระง่ายขึ้น
โดยควรใช้ยาสวนอุจจาระโซเดียมฟอสเฟต 1 หลอด วันละ 1 ครั้ง โดยเริ่มจากนอนตะแคงซ้ายแล้วยกเข่าขวาขึ้นไปที่หน้าอก จากนั้นสอดปลายหลอดยาสวนเข้ารูทวารอย่างเบามือ ค่อย ๆ บีบยาเข้าไปจนหมดหลอดและดึงหลอดยาออก ค้างท่าเดิมและกลั้นยาไว้สักพักแต่ไม่ควรเกิน 10 นาที โดยกลั้นยาไว้จนกว่าจะรู้สึกอยากขับถ่าย ซึ่งส่วนใหญ่มักใช้เวลาประมาณ 1–5 นาที
2. ยาบิซาโคดิล (Bisacodyl)
รูปแบบยา : ยาน้ำสำหรับสวนทวาร
ยาบิซาโคดิลจะช่วยกระตุ้นการทำงานลำไส้ และส่งผลให้อุจจาระเคลื่อนที่และเกิดการขับถ่ายในที่สุด
โดยควรใช้ยาสวนอุจจาระบิซาโคดิล 1 หลอด วันละ 1 ครั้ง โดยเริ่มจากนอนตะแคงซ้ายแล้วยกเข่าขวาขึ้นไปที่หน้าอก จากนั้นสอดปลายหลอดยาสวนเข้าทางรูทวารอย่างเบามือ ค่อย ๆ บีบยาเข้าไปจนหมดหลอดและดึงหลอดยาออก ค้างท่าเดิมและกลั้นยาไว้ประมาณ 15–20 นาที หรือจนกว่าจะรู้สึกอยากขับถ่าย
3. น้ำมันแร่
รูปแบบยา : ยาน้ำสำหรับสวนทวาร
น้ำมันแร่เป็นยาสวนอุจจาระที่จะช่วยหล่อลื่นลำไส้ และส่งผลให้อุจจาระเคลื่อนที่และขับถ่ายง่ายขึ้น
โดยควรใช้น้ำมันแร่ 1 หลอด วันละ 1 ครั้ง เริ่มจากนอนตะแคงซ้ายและยกเข่าขวาขึ้นไปที่หน้าอก จากนั้นสอดปลายหลอดยาสวนเข้าทางรูทวารอย่างเบามือ ค่อย ๆ บีบยาเข้าไปจนหมดหลอดและดึงหลอดยาออก ค้างท่าเดิมและกลั้นยาไว้ โดยอาจเริ่มรู้สึกอยากขับถ่ายหลังจากใช้ยาประมาณ 2–15 นาที
คำเตือนและข้อควรระวังจากการใช้ยาสวนอุจจาระ
การใช้ยาสวนอุจจาระอย่างปลอดภัย ผู้ใช้ควรปฏิบัติตามคำแนะนำต่าง ๆ ต่อไปนี้
- แจ้งให้แพทย์หรือเภสัชกรทราบทุกครั้ง หากมีประวัติการแพ้ยาต่าง ๆ เพื่อป้องกันการเกิดอาการแพ้ยา
- แจ้งให้แพทย์ทราบก่อนการใช้ยา หากเคยมีประวัติป่วยเป็นโรคใด ๆ เพราะการใช้ยาสวนอุจจาระอาจทำให้ร่างกายเกิดภาวะขาดน้ำและภาวะเกลือแร่ขาดสมดุล ซึ่งอาจส่งผลต่อการทำงานของร่างกายบางอย่างได้
- แจ้งให้แพทย์ทราบหากกำลังใช้ยา วิตามิน สมุนไพร หรือผลิตภัณฑ์เสริมอาหารชนิดใดอยู่ เพราะยาสวนอุจจาระอาจก่อให้เกิดปฏิกิริยาต่อยาบางชนิดได้
- ผู้ที่กำลังตั้งครรภ์หรือกำลังให้นมบุตร ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ยาสวนอุจจาระทุกครั้งเพื่อความปลอดภัย
- ควรใช้ยาสวนอุจจาระตามขนาดและปริมาณที่ฉลากยาระบุ หรือตามปริมาณที่แพทย์หรือเภสัชกรแนะนำ เพราะการใช้ยาสวนอุจจาระมากเกินไปหรือบ่อยเกินไปอาจส่งผลเสียร้ายแรงต่อร่างกาย เช่น ท้องผูกเรื้อรัง ลำไส้ทะลุ ภาวะขาดน้ำ เกลือแร่ขาดสมดุล การติดเชื้อ มีเลือดออกจากทวารหนัก
ทั้งนี้ ควรหลีกเลี่ยงการใช้ของเหลวอื่น ๆ เช่น กาแฟ แอลกอฮอล์ ในการสวนอุจจาระ เพราะของเหลวเหล่านี้อาจไม่ปลอดภัยและอาจก่อให้เกิดการระคายเคืองได้
ผลข้างเคียงจากการใช้ยาสวนอุจจาระ
ยาสวนอุจจาระอาจก่อให้เกิดผลข้างเคียงบางอย่างได้ เช่น
- ปวดบริเวณทวารหนัก
- หิวน้ำบ่อยกว่าปกติ
- วิงเวียนศีรษะ
- ปัสสาวะลดลง
- อาเจียน
- ง่วงซึม
- ข้อเท้า เท้า หรือขาบวม
ทั้งนี้ หากเกิดผลข้างเคียงของยาสวนอุจจาระอย่างต่อเนื่องหรือรุนแรง ควรปรึกษาแพทย์เพื่อขอคำแนะนำเพิ่มเติมในการใช้ยาสวนอุจจาระอย่างปลอดภัย
